maandag 19 augustus 2019

adrianus van den hoeven en de zouaven

Overgrootvader Adrianus van den Hoeven voelde zich betrokken bij de strijd van de paus tegen het verlies van de Pauselijke Staat ten tijde van de eenwording van Italië. Aan deze strijd vochten zogenaamde 'zouaven', een vrijwilligersleger van rooms-katholieke jongens uit verschillende landen mee. Uitgever en boekhandelaar Adrianus gaf gebedenboekjes uit, die aan de Nederlandse zouaven werden meegegeven, propagandamateriaal, waaronder een bijna-heiligverklaring van de meest bekende Nerderlandse zouaaf Pieter Jong uit Lutjebroek en een verzameling brieven die de zouaven naar huis schreven. Ook gaf hij een lied uit over de Martelaren van Gorkum, die als een soort eerbewijs voor de Nederlandse hulp van de zouaven in 1867 heilig werden verklaard.


In zijn eigen gebedenboekje had Adrianus een lijstje met contacten zitten, waaronder wij de hoofdrolspeler bij de werving van deze vrijwillige soldaten herkennen: de Amsterdamse Augustijner pater, kapelaan Cornelis de Kruyf. Hij werd wel de zouavenvader genoemd, maar was zo enthousiast en impulsief, dat een goede kennis van hem zei: 'ik acht des mans goed hart en beste bedoelingen, maar zou hem wat meer oordeel en beleid willen wensen'. Ik denk overigens dat dit van heel wat meer mensen die direct of indirect betrokken waren bij zouaven gezegd kan worden.

Onorato Carlandi, Aftocht bij Mentana (detail)
Onlangs bezocht ik de tentoonstelling 'Sprezzatura' in het Drents Museum te Assen. Het onderwerp is de Italiaanse schilderkunst in de tweede helft van de negentiende eeuw. Een van de medewerkers van het museum gaf een inleiding waarin hij liet zien, dat het proces van de eenwording van Italië een van de pijlers van de tentoonstelling is. Binnen dat proces speelt de strijd om de Pauselijke Staat in te lijven bij het ene Italië een belangrijke rol. Dat in dit verband de inbreng van de zouaven niet werd genoemd bevreemdde mij, zodat ik na de inleiding de spreker hiernaar vroeg.

Hij vertelde mij, dat er één schilderij met zouaven in de tentoonstelling hing: Aftocht bij Mentana van de schilder Onorato Carlandi. De toelichting bij het schilderij luidt als volgt: "Het is zwaarbewolkt in Italië op 3 november 1867, letterlijk en figuurlijk. Want de paus en bondgenoot Frankrijk verslaan bij Mentana het leger van generaal Giuseppe Garibaldi dat probeert om Rome in te nemen. De grote massa die in dit kale landschap gedwongen aan de aftocht begint, straalt verslagenheid uit. De schilder deelt met deze tragische voorstelling zijn teleurstelling over de niet vervulde idealen van de eenwording."

Zo kun je er dus ook tegen aan kijken: niet de zouaven worden genoemd, maar de paus en bondgenoot Frankrijk, niet de euforie van het rooms-katholieke huurleger van buitenlandse zouaven, maar de teleurstelling van de Italiaanse culturele elite wordt getoond. Of, zoals de inleider mij zei, er is wel enige overeenkomst in de motivatie tussen de zouaven en de gedreven jongelui die kort geleden nog naar Syrië zijn afgereisd. Overgrootvader Adrianus zou wel heel erg over de rooie zijn gegaan als hij deze kant van het verhaal had gehoord.

Bronnen:
  1. De prent van Pieter Jansz Jong is te vinden in de catalogus van het Museum Catharijneconvent te Utrecht (selecteer afbeelding 3)
  2. Het schilderij van Onorato Carlandi heb ik zelf gefotografeerd op de tentoonstelling
  3. Diverse algemene details over de zouaven vond ik in 'De vuist van de paus/Nederlandse zouaven' van Wim Zaal, uitgegeven Amsterdam, Wetenschappelijke Uitgeverij b.v. 1980
  4. Het gebedenboekje van Adrianus zit in het familiearchief 

woensdag 24 juli 2019

'tante' willy uit breda

In deze blog komen een aantal draadjes bij elkaar: twee bezoekjes aan familieleden van der Velden, één in mijn vroege jeugd en één zo'n 50 jaar later, én de erfenis van foto's, brieven en andere documenten die mijn oom heeft achtergelaten. Deze erfenis is misschien wel de trigger geweest om aan genealogie te beginnen. Prachtige insteekfotoalbums met foto's en vele losse foto's uit een ver verleden. Zo ver dat ik nauwelijks aanknopingspunten uit eigen kennis kon vinden. Heerlijk materiaal, maar helaas vrijwel ongedocumenteerd. De oorspronkelijke eigenaren waren mijn grootouders en die wisten uiteraard wie op welke foto stond en die hoefden er geen namen bij te zetten.

Mijn moeder was zeer geïnteresseerd in familiezaken en zou ongetwijfeld veel dingen hebben kunnen ophelderen, maar helaas was zij, toen ik het materiaal in handen kreeg, al jaren overleden. De enige vraagbaak die ik mij kon voorstellen was een heeroom, een volle neef van mijn moeder, waarvan ik wist dat ook hij veel ophad met de familie.

Met een enigszins geordende verzameling foto's en een set systeemkaarten plus een lange vragenlijst ben ik naar heeroom gegaan, die mij veel informatie kon geven waar`ik anders nooit achter gekomen zou zijn. Enkele foto's betroffen een dame die ik onmogelijk thuis kon brengen. Heeroom kon mij vertellen dat zij 'tante' Willy van der Velden was, een wees van redelijk vermogende ouders. Opvallend was dat hij zich van haar herinnerde dat zij goed Frans kon spreken, wat inderdaad bijzonder was.



Bij het horen van dit verhaal kwam mij een herinnering te boven. Als kleine jongen mocht ik met mijn oom per trein naar Breda om oudtante Dina Vossen - van der Velden te bezoeken. Bij deze gelegenheid hebben we ook een bezoek gebracht aan een 'tante' van wie ik nog nooit gehoord had: Willy van der Velden. Het bleek een ongetrouwde dame, al behoorlijk op leeftijd te zijn.

Enige jaren geleden kreeg ik van een achterkleindochter van mijn overgrootouders van der Velden gegevens en foto's van haar familietak. Hierbij zat tot mijn verrassing ook een foto van Willy van der Velden.

Met deze informatie kon ik de dame in enkele familiefoto's identificeren als Willy van der Velden. De foto's zijn als volgt te dateren: foto 1 1900-1901, foto 2 en 3 1909-1911.



1, Ad, Sjef en Fons van den Hoeven met Willy van der Velden

2. Gezin van den Hoeven - van der Velden met Willy van der Velden




3. Als foto 2, met eveneens Dingena Maria Vossen - van der Velden

Door de beschikbaarheid van grote aantallen gegevens uit de bevolkingsregisters, de registers van de burgerlijke stand en de memories van successie heb ik verschillende gegevens over Willy van der Velden kunnen achterhalen.

Het gezin kwam zoals de hele familie van der Velden uit Gorinchem. Met haar vader en moeder heeft zij enkele maanden in 1884-1885 in de Sint Jansstraat te Breda gewoond. Haar vader was toen koffiehuishouder. Hierna is het gezin terug verhuisd naar Gorinchem. Daar overlijdt de moeder en hertrouwt de vader. In mei 1888 is dit gezin weer in Breda te vinden, nu in de Dieststraat. Daar overlijdt de vader in 1894, waarna de stiefmoeder van de wees geworden Willy een jaar later hertrouwt met de kantoorbediende Paulus Meeuwesen. De tienjarige Willy is niet bij dit gezin gebleven.

Uit de omslag van de memorie van successie blijkt, dat het vermogen van de overleden vader van Willy ongeveer ƒ 11.000 was, hetgeen omgerekend naar 2019 ongeveer € 153.000 zou zijn. De ouders waren in gemeenschap van goederen getrouwd, en er was naast Willy nog een dochter uit het tweede huwelijk die erfgenaam was. Het kindsdeel van Willy moet dus ongeveer 17% van 11.000 zinde ruim ƒ 1800 (in 2019 € 25.000) zijn. George van der Velden, de oudste broer van mijn grootmoeder Elisabeth Hendrika van den Hoeven - van der Velden, wordt aangesteld als voogd van Willy. Van de vader is in één registratie het beroep van koffiehuishouder genoemd. In alle andere registraties staat 'zonder beroep' vermeld. Het zou er op kunnen wijzen, dat zijn bezittingen in de vorm van o.a. huizen te Gorinchem en Breda hem voldoende inkomsten als 'huisjesmelker' verschafte.

In de jaren van het tweede huwelijk van Willy's stiefmoeder staat Willy niet meer bij dit gezin geregistreerd. Het blijkt, dat zij in ieder geval kortere of langere tijd in huis heeft gewoond bij overgrootvader Josephus Marcelis van der Velden en bij diens kinderen. Vermoedelijk uit 's-Hertogenbosch komend (zie foto 1 hierboven) komt Willy eind december 1899 op de Mauritsstraat 10, in het huis van mijn overgrootvader Josephus Marcelis van der Velden te wonen. Van 1908-1910 woont zij in het Gesticht der Fransche zusters te Oss, waar zij - zoals afgeleid kan worden uit de informatie over dit gesticht - mogelijk Frans heeft gestudeerd (wat kan kloppen met hetgeen heeroom George mij bij mijn bezoek verteld heeft). Maar even goed mogelijk is, dat zij er als werkkracht woonde. Overigens heeft zij in deze periode ook 2½ maand in Groesbeek gewoond. In 1911-1912 woont ze ruim een jaar bij de zoon van Josephus Marcelis die ook de vader van heeroom George is, huisschilder Antonius Josephus Maria.

Opmerkelijk is haar verblijf van nauwelijks twee maanden in 1925 als dienstmeid bij een bakker in Helmond. Bij deze registratie staat nog vermeld dat haar 'wettig domicilie op 3 juli 1924 te Ginneken was, dus mogelijk de woning van haar oude voogd George van der Velden.

In de gevonden gegevens van Willy is buiten die van Helmond niets te vinden over een beroep.

Over de periode na 1925 zijn nog geen gegevens gevonden. Maar dat zij rond 1950 voor mijn oom nog niet in het vergeetboek stond zegt ook veel over het belang van deze dame voor de familie van der Velden.

dinsdag 1 januari 2019

voorouders stillens en hun familie in engelen

De naam Stillens komt in de kerkelijke gegevens voor vanaf 1654. Om de gezinnen van de voorouders Sillen te reconstrueren maken we gebruik van de patroniemen en de vermelding van de doopheffers. 

In de onderstaande tabel staan de namen van de kinderen uit het oudste gezin, dat van 'Jan Stillens'.

generatie I gezin Jan Stillens (vóór 1650)
doopdatum gedoopte ouders doopheffers

Maria Jan

Gerard Jan

Dirk Jan

Henrica Jan

Willem Jan

Van de personen in dit gezin zijn geen doopgegevens gevonden. De naam van vader Jan kennen we alleen doordat zijn kinderen het patroniem Joannis of Janss hebben. Henrica en Willem worden uitsluitend als doopheffer genoemd; Henrica zou ook de vrouw van Jan kunnen zijn.

Hierna geven wij de samenstellingen van de gezinnen van Maria, Gerard en Dirk. In de registers wordt Dirk tot Theodorus gelatiniseerd, de overige namen zijn ook 'op z'n latijns' geschreven: Jo(h)annes, Gerard(i)us, Wilhelmus et cetera. In de tabellen staan de namen zoals die in de registraties gevonden zijn. 

generatie II gezin Maria Jans Stillens en Dirk Aerts
doopdatumgedoopteoudersdoopheffers
9 jun 1641AnthoniaTheodorus Aroldi
Maria Johannis
Maria Balthazar
18 aug 1647PetrusTheodorus Arnoldi
Maria Joannis
Gerardus Joannis
Anna Arnoldi
14 mei 1650WilhelmaTheodorus Arnoldi
Maria Johannis
Arnoldus Lucae
4 jun 1655MariaTheodorus Artss
Maria
Joannes Lauwen
Maria Tielmans Artss
25 dec 1656CorneliaTheodorus Aertss
Maria

6 sep 1658

Theodorus

Theodorus Aertss (Pistorius)
Maria
Adrianus Meussen
Judith Laureijnss
4 dec 1660 Cornelia Theodorus Aertss
Maria
Gerardus Joannis Stillens
Barbara Willem Stillens

generatie II gezin Gerard Jans Stillens en Anna Aerts
doopdatum gedoopte ouders doopheffers
15 feb 1648 Theodorus

Geraerdius Johannis
Anna Arnoldi
Maria Theodori
14 mei 1655 Cornelis Gerardus Janss
Anna
Aert Aerts van Vechel
Josina Mombaerts

Arnoldus


generatie II gezin Dirk Jans Stillens en Dirkje Claess Lamberts
doopdatum gedoopte ouders doopheffers
10 maa 1648 Joanna Theodorus Johannis
Theodora Nicolaii
Arnoldus Adriani
25 aug 1649 Joanna Theodorus Joannis
Theodora Nicolai
Andreas Petri
Waltera N.N.
1 nov 1650 Petrus Theodorus Janss
Theodora Theodori
Arnoldus Arnoldi
26 mei 1652 Maria Theodorus Janss
Theodora
Anna Lamberts
Maria Nicolai Lamberts
30 maa 1654 Petrus Theodorus Janss Stillens
Theodora
Lambertus Claes Lambertss
Henrica Janss Stillens
30 maa 1654 Adriana Theodorus Janss Stillens
Theodora
Lambertus Claes Lambertss
Henrica Janss Stillens

Van de gezinnen van de kinderen van Maria Jans Stillens en Dirk Aerts hebben wij geen gegevens gevonden.

De gegevens van de gezinnen van de kinderen van Gerard Jans Stillens staan hierna.

generatie III gezin Dirk Gerards Stillens en Catharina Jans
doopdatum gedoopte ouders doopheffers
8 jul 1674 Joannes Theodorus Stillens
Catharina Joannis
Arnoldus Henrici Senioris
Cornelius Nicolai
Catharina Roberti
20 maa 1676 Catharina Theodorus Stillens
Catharina Jansen
Wilhelmus Stillens
Antonia Arnoldi
19 sep 1678 Gerardus Theodorus Stillens
Catharina
Cornelius Stillens
Judocus Smeijers
Maria Stillens
Anna Arnoldi
2 maa 1681 Maria Theodorus Stillens
Catharina
Adrianus Meusen den Auden
Anna Arnoldi Stillens

Van Catharina is een begraafregistratie bewaard; zij is begraven op 1 juni 1692.

generatie III gezin Cornelius Gerards Stillens en Engelberta Mattheuss van Osch
doopdatum gedoopte ouders doopheffers
4 feb 1688 Gerardus Cornelius Gerardi Stillens
Angelina Matthei van Osch
Jacobus van Toll
Anna Arnoldi Clercx
28 jan 1689 Gerardus Cornelius Gerardi Stillens
Angelina Matthei van Osch
Matthias Antonij van Osch
Antonetta van de Wiel
10 okt 1690 Joannes Cornelius Stillens
Engelberta Matthia
Arnoldus Gerardi Stillens
Agnes Matthia
4 feb 1692 Anna Cornelius Gerardi Stillens
Engelberta Matthia
Arnoldus Stillens
Antonetta Arnoldi den Ouden

generatie III gezin Aert Gerards Stillens en Joanna Adriaens
doopdatum gedoopte ouders doopheffers
21 jun 1675 Gerardus Arnoldus Gerardi
Joanna Arnoldi
Cornelius Gerardi
Maria Jacobi
14 jan 1677 Maria Arnoldus Gerardi
Joanna
Jacobus Joannis Kempenar
Antonia Arnoldi den Auden
14 apr 1678 Adriana Arnoldus Gerardi
Joanna Adriani
Cornelius Gerardi
Maria Adriani
21 maa 1681 Geretrudis Arnoldus Gerardi Stillens
Catharina
Petrus Dirckse Mulder
Anna Artse Clerx
19 feb 1685 Wilhelmus Arnoldus Stillens
Joanna Adriaense
Theodori Gerardi Stillens
Barbara Corsten
23 mei 1686 Tilemannus Arnoldus Stillens
Joanna
Arnoldus Tielens Clerx
Margareta Peters

Van de kinderen van Dirk Jans Stillens hebben we de gegevens van het gezin van voorouder Joanna (Jenneke) als mede die van Petrus en Adriana (Ariaentje) gevonden. Deze staan hierna.

generatie III gezin Jenneke Dirks Stillens en Herman Jans van Oers
doopdatum gedoopte ouders doopheffers
9 jan 1676 Dirck Hermen van Oers
Jenneken Dirck

27 mei 1678 Theodora Herman van Oers
Jenneken
Arijaentjen

Dirck is Nederduits gereformeerd gedoopt, Dirkje (Theodora) Rooms-katholiek. Elders op deze blog is hier nader op ingegaan.

generatie III gezinnen Peter Dirks Stillen
doopdatum gedoopte ouders doopheffers
19 dec 1684 Theodora Petrus Stillens
Antonia Antonij
Rodolphus Huberti
Adriana Stillens
1 apr 1686 Lucia Petrus Dirck Stillens
Antonia NN
Henricus Antonissen
Maria Mattheussen
2 dec 1687 Lucia Petrus Theodori Stillens
Antonetta Antonii
Hubertus van den Heuvel
Elijsabeth Andrea
2 aug 1689 Theodorus Petrus Stillens
Antonetta Antonij Buelenders
Henricus Antonij
Joanna Theodori Stillens
11 jan 1691 Henricus Petrus Theodori Stillens
Antonetta Henrici
Henricus Matthei
Maria Henrici
14 dec 1693 Theodorus Petrus Stillens
Anthonetta Henrici
Arnoldus Gerardi
Theodora Hermani van Oers
9 dec 1696 Theodora Petrus Theodori Stillens
Antonetta Henrici
Henricus Petri
Theodora Hermani

Zoals we in de tabel zien is Peter na het overlijden van zijn eerste vrouw tussen 1689 en 1691 hertrouwt.

generatie III gezin Ariaentje Dirks Stillens en Andries Jans van Enghen
doopdatum gedoopte ouders doopheffers
5 apr 1688 Theodoris Adriana Theodori Stillens
Andreas Joannis van Enghen
Joannes Martini van Enghen
Joanna Theodori Stillens
18 jan 1691 Adriana Adriana Theodori Stillens
Andreas Johannis van Enghen
Joannes Martini van Engelen
Joanna Theodori Stillens

Het moet voor de pastoor onduidelijk zijn wat precies de naam 'van Enghen' is. Zoals in onderstaande scan van de doopinschrijving te zien is is 'Engelen' doorgestreept en vervangen door 'van Enghen'. Je mag er gezien de overeenkomst bij beide doopinschrijvingen van voornaam en patroniem van de eerste doopheffer van uitgaan, dat het om dezelfde persoon gaat, dus dat de familienaam van de eerste doopheffer bij de doop op 18 januari 1691 ook 'van Enghen' is.










Er zijn niet veel begraafregistraties van de familie Stillens gevonden. Een van de weinige is die van Adriana Andriessen van Enghen, Ariaentje dus, op 27 januari 1691 in of bij de Nederduits gereformeerde kerk te Engelen. Hoewel niet voor 100% zeker gaan we er van uit dat het om de moeder, mogelijk al in het kraambed, gaat en niet om de gelijknamige boreling. Deze aanname wordt ondersteund door onderstaande doop:

doopdatum gedoopte ouders doopheffers
6 dec 1719 Andreas Adriana
Joannes Arnoldi de Bie
Andreas Joannis van Engen
Elisabeta Arnoldi de Bie




zondag 30 december 2018

geen stillens maar mulders, een verschrijving

Het voorkomen van de naam Petrus Theodori Stillens in een doopregistratie van 1692 is moeilijk in verband te brengen met de andere gegevens met dezelfde naam. De hypothese dat de pastoor een verschrijving gemaakt heeft kan het probleem oplossen, maar moet uiteraard wel met onderbouwing worden ondersteund. In onderstaande tabel staan de gegevens van moeder Maria Gerardi van Meulecom. In de reeks vaders valt onmiddellijk op, dat Stillens niet goed kan zijn. Dat de doopheffer Joanna Theodori Stillens Jenneke Dirckx, de vrouw van Herman van Oers zou zijn, is niet waarschijnlijk.


Parochiearchieven van Bokhoven 1684-1689 en Engelen 1692
doopdatum gedoopte ouders doopheffers
2 maa 1684 Theodorus Petrus Mulders
Maria van Meulecom
Lucas van Engelen
Cornelea Braeuwers
14 sep 1685 Theodorus Petrus Dirx
Maria Gersrts van Meulecom
Laurentius Kempenaers
Cornelia Willems
24 okt 1687 Gerardus Petrus Theodori Mulders
Maria Gerardi van Meulecom
Joannis van Meulecom
Margarita Gerardi Joannis Adriani
17 nov 1689 Margarita Petrus Theodori Mulders
Maria Gerardi van Meulecom
Lucas van Eest
Alegonda Goossens
20 dec 1692Maria Petrus Theodori Stillens
Maria Gerardi van Meulecom
Lucas Joannis van Esch
Joanna Theodori Stillens

Bij de doopheffers komen we de voornaam Lucas enkele malen tegen. Zoals uit de volgende tabel blijkt is hij - alle gevallen - de zwager van Maria Gerardi van Meulecom, alias Maria Petri Molders of Maria Peeter Muijlders, de vrouw van Peter Mulders.


Parochiearchieven van Empel en Engelen
doopdatum gedoopte ouders doopheffers
6 nov 1689 Gerardus Lucas van Esch
Godefrida van Meulecom
Joannes Joannis van Meulecom
Maria Petri Molders
Arnolda Cartij
23 dec 1690 Margareta Lucas van Esch
Guertie van Meulecom
Joannes van Meulecom
Perijn Joannis van N.N.
18 maa 1694 Joanna Lucas Johannis van Esch
Godefrida Gerardi van Meulecom
Henricus van der Dussen
Jacomina Johannis van Esch
12 aug 1696 Joannes Lucas Joannis van Esch
Godefrida Gerardi
Joannes van Esch
Joanna Joannis
29 jan 1699Petronilla Lucas Joannis van Esch
Godefride Gerardi van Meulecom
Leonardus van der Stege
Maria Peeter Muijlders
28 dec 1701Gerardus Lucas Joannis van Es
Godefrida Gerardi van Meulecom
Joannes van Meulecom
Antonia van Meulecom
24 maa 1705Leonardus Lucas van Es
van Meulecom
Adriana van Es (nomine)
Andrea Jois van Crommert
20 jan 1707Ida Lucas van Es
Anna van Meulecom
Leonardus van der Stegen
Adriana van Es
18 nov 1717Maria Theodorici Mulders
Joannae Couwenbergh
Lucas van Esch
Maria van de Grindt

De hypothese, dat de pastoor een verschrijving heeft gemaakt is dus aannemelijk. De families Mulders, van Meulecom en van Esch kunnen we dus uitsluiten als familie van mijn voorouders.











donderdag 13 december 2018

wat is nu de voornaam

Voor mijn gevoel komt een voorouder dichterbij als je zijn voornaam, of liever nog zijn roepnaam kent. De historische gegevens maken het ons niet gemakkelijk, omdat voor 1811 de pastoor zo veel mogelijk latiniseerde, en na 1811 de burgers vaak zelf latijnse voornamen opgaven bij de burgerlijke stand.

Een vermakelijk geval is de naam Sijke ('Sieke'), zoals de schoonzus van mijn voorouder Jan Seeuwen is genoemd. Sijke, een variant van Sije is een Friese naam, eenstammige verkorting van Germaanse namen met Sigi-, Sî- 'zege, overwinning'. De naam komt niet vaak voor, honderd jaar geleden had nog 0,5 promille van de meisjes deze voornaam, maar thans wordt de 0,1 promille nog niet gehaald. De naam kwam vroeger vaker voor in Noord Nederland dan in het zuiden. Maar, zo schrijft van der Schaar in zijn woordenboek, merkwaardig genoeg ook in de Bommelerwaard. Dus het is heel bijzonder dat deze naam in onze familie voor gekomen is. Dat deze naam een probleem oplevert voor de pastoor blijkt wel uit het feit, dat Sijke onder diverse gelatiniseerde namen in de doopregisters voorkomt: Lucia bij haar eigen doop, Cecilia en Sophia als moeder bij de doop van haar kinderen. Een pastoor die de problemen ontweek schreef haar gewoon als Sijke in.

Dat onze Sijke iets met de Bommelerwaard van doen heeft, is vermoedelijk veroorzaakt doordat bij de dopen in de gezinnen van Peter Dirks Stillens vrouw en dochter van Herman Jans van Oers doopheffer zijn. Herman is uit Opijnen - in de buurt van Zaltbommel - afkomstig.

donderdag 29 november 2018

dirckje van oers in de bossche protocollen

Voorouder Dirckje van Oers (1678-1740) is driemaal getrouwd geweest. Voor het tweede en derde huwelijk zijn enige formaliteiten bij de schepenbank geregeld en in de Bossche protocollen vastgelegd.

Haar eerste huwelijk in 1697 met Jan Wijgergans is door de dood van Jan in 1712 geëindigd. In dit huwelijk zijn 10 kinderen verwekt, waarvan er slechts een nog in leven was bij het overlijden van Dirckjes man. Voor haar tweede huwelijk in 1713 met Jan Seuwen is een akte opgemaakt waaruit blijkt, dat zij en haar onmondig zoontje een schuld van 200 Carolusguldens aan ene Cornelis Craijevelt hebben.

Haar tweede huwelijk met de 26-jarige beurtschipper Jan Seuwen is door diens dood in 1717 al na 4 jaar geëindigd. Van de twee dochters uit dit huwelijk is Joanna nog in leven. Dirckje draagt het vruchtgebruik over het schip, dat Jan Seuwen heeft ingebracht in het huwelijk, en de eigendommen die in het huwelijk zijn verkregen over aan dochter Joanna.

In haar derde huwelijk met Jacob Fens heeft zij in 1719 een dochter gekregen. Jacob is op 3 oktober 1687 in Oosterhout, de plaats waaruit ook de familie Seuwen afkomstig is, geboren.

In de DTB-gegevens hebben we nog kunnen vinden, dat Dirckje bij het huwelijk voor de schepenbank in 1713 op de Vismarkt woonde. Vermoedelijk is dit het adres waar zij met Jan Wijgergans woonde.

Uit de inkwartieringsgegevens, gepubliceerd op de Bossche Encyclopedie, blijkt, dat Jan Seuwen op de Brede Haven woonde. Ook een broer van Jan woonde op de Brede Haven en zijn vader en een andere broer op de Smalle Haven.

Bij het huwelijk voor de schepenbank is vermeld, dat Jacob Fens in de Ortestraat woont.

Weten we dus uit een bron, dat Jan Seuwen schipper was, mogen we op basis van woongegevens en migratiegegevens veronderstellen dat de betrokkenen beroepsmatig bij water en varen betrokken zijn.


dinsdag 27 november 2018

'halm geven' en 'de halm werpen' in de bossche protocollen

Sinds enige tijd zijn de Bossche protocollen, de vastlegging van formele afspraken, die licht genoeg waren om door de schepenbank te worden afgedaan, op het internet te raadplegen. Hiermee hebben we een waardevolle aanvulling op de doorgaans spaarzame gegevens van doop, trouw en begraven. Ook over voorouder Dirckje van Oers, waarover elders op deze blog meer, is een en ander opgetekend in de protocollen. Als bijvangst bij de informatie over Dirckje heb ik het woord effestucare gevonden.

Doorgaans is mijn Latijns-Nederlands woordenboek van Muller, Renkema en van der Heyde een goede hulp, maar in dit geval kwam ik niet verder dan het woord 'festuca', dat 'een stokje' is 'waarmee de assertor (=bevrijder) de slaaf bij de vrijlating aanraakte'. In de serie berichten die ik naar aanleiding van het protocol inzake Dirckje startte op het forum van de website 'watstaatdaer.nl' heeft respondent Pauwel mij op enige artikelen gewezen, waarin dit 'stokje' uit het klassiek latijn, in de Middeleeuwen tot 'strohalm' geëvolueerd, alsmede de ceremonies waarbij het gebruikt wordt zijn beschreven.

In een artikel uit 1867 in de negende jaargang van 'De Taalgids' schrijft J.H. van Dale, de geestelijke vader van het woordenboek 'Dikke Van Dale' dat: 'de uitdrukking halm geven' [wordt bedoeld voor] 'van het eene of andere afstand [doen], deze of gene bezitting aan anderen [overdragen], door het wegwerpen of overgeven van een stroohalm', en dat 'het nederleggen van een halm op den dorpel eener woning het nederleggen of brengen van zoen of vrede beteekende'. In dit artikel geeft hij tevens aan dat in het verhaal "Van Den Vos Reijnaerde" een samenhandende uitdrukking voorkomt.

In een noot van het boek 'Gedenkwaardigheden uit de geschiedenis van Gelderland door onuitgegevene oorkonden opgehelderd en bevestigd' van Is. An. Wijhoff  wordt de term 'effestucamus' (wij hebben de halm geworpen) toegelicht: 'Toen onder de Salische wet nog geene geregtelijke handelingen beschreven, maar alle overeenkomsten mondeling gesloten werden, waren zinnebeeldige teekenen noodig, om de gedachtenis daarvan te bewaren: zoo wierp men om den eigendomsovergang van vaste goederen aan te duiden een korenhalm, een rijsje (festuca) of iets diergelijks overeenkomstig den aard van het voorwerp aan den regt verkrijgenden toe. Toen men in lateren tijd dezen vorm liet varen en het woord (effestucare den halm werpen) in de oorspronkelijke beteekenis niet meer te pas kwam, heeft men nogtans dit woord, in het gemeen, voor het doen van eigendoms overdragten blijven gebruiken, gelijk men ook in het Nederduitsch plagt te zeggen: afstand doen met halm, hand en mond, verhalmen, ...'.

Boeiend is, dat als je eenmaal een aanknopingspunt gevonden hebt, er via het internet en de zoekmachines een nieuwe wereld open gaat.